Dit artikel vormt het derde en laatste deel van de reeks over het reisverslag van de Ottomaanse imam ‘Abd ar-Rahman al-Baghdadi in Brazilië. Na drie jaar in Brazilië te hebben gewoond om de lokale moslims te onderwijzen, kwam sheikh ‘Abd ar-Rahman tot de conclusie dat het te lastig was om in zijn eentje, en zonder financiële middelen, blijvende verandering te realiseren. In dit slotdeel wordt uiteengezet hoe de imam de sociaal-maatschappelijke uitdagingen van de Braziliaanse moslims beschreef. Tot slot geef ik een korte reflectie op zijn verhaal en de lessen die het biedt aan moslims in de eenentwintigste eeuw.
Opmerking: Om dit verhaal beter te begrijpen, raad ik je aan eerst de eerste twee delen te lezen, getiteld: Koranverkopers in Rio de Janeiro?! en De moslims van Brazilië in de jaren 1860.
Repressie
Katholieken hebben nooit bekendgestaan om hun tolerantie tegenover andersdenkenden, laat staan tegenover andersgelovigen. Onder hen waren de Spanjaarden en Portugezen misschien wel de minst vreedzame. Vanaf de komst van de eerste moslims naar Amerika deed de Spaanse kroon er alles aan om te voorkomen dat er te veel moslims mee zouden varen. Volgens de officiële procedures moesten tot slaaf gemaakten eerst volledig worden gekerstend[1] en gedoopt voordat ze de oversteek naar de Nieuwe Wereld mochten maken.
Eenmaal aangekomen werd de islam slechts in beperkte mate gedoogd, maar zeker niet openlijk toegestaan. Een onderdeel van het slavernijsysteem was zelfs het dwingen van slaven om goedkoop voedsel, zoals varkensvlees, te eten en alcohol te drinken om hen beter onder controle te houden en harder te laten werken. Voor moslims was dit bijzonder moeilijk te verdragen.
Toen ‘Abd ar-Rahman Efendi door Brazilië reisde, merkte hij dat de moslims meer terneergeslagen waren dan ooit tevoren. De oorzaak daarvan was ook voor hem duidelijk; hij schrijft er namelijk over in zijn reisverslag. Dertig jaar eerder was in de stad Salvador, in de provincie Bahia, een grote slavenopstand uitgebroken. Dat gebied kende van oudsher het hoogste percentage moslims, en uit de beschikbare bronnen kunnen we opmaken dat zij in de jaren 1830 redelijk goed georganiseerd waren.
In 1835 was voor de moslims de maat vol. Er brak een grote opstand uit die wellicht een redelijke kans van slagen had gehad, ware het niet dat het plan vlak voor de uitbarsting was verraden aan de Portugezen. De opstand ging door, maar mislukte. Het gevolg was een bloedige nasleep van honderden gewonden, doden, gevangenen, lijfstraffen en deportaties.
Omdat de opstand onmiskenbaar islamitisch geïnspireerd was, werd de repressie tegen de islam daarna openlijker en directer uitgevoerd. Het verbod op de islam werd zo streng mogelijk gehandhaafd, hoewel de Portugezen heel goed wisten dat ze het nooit volledig konden afdwingen. Toch waren de dertig jaar die volgden tot aan de komst van de Ottomaanse imam, bijzonder zwaar. De islamitische gemeenschap in Brazilië kreeg in die periode harde klappen te verduren.
Gedwongen bekeringen
Sheikh ‘Abd ar-Rahman al-Baghdadi bracht drie ramadans door in Brazilië: de eerste in Rio de Janeiro, de tweede in Bahia – waar de islamitische bevolking nog altijd het grootst was – en de derde in Pernambuco.[3] In die laatste provincie trof hij, naar eigen zeggen, een hechte moslimgemeenschap aan met meer kennis van de islam. Ze lieten zich leiden door een ‘slimme en wijze’ voorman genaamd Yusuf en een ‘idioot’ genaamd Sulayman.[4]
In de drie jaar waarin hij in Brazilië verbleef, zag hij hoe moslims hun kinderen automatisch lieten dopen. Volgens hem deden zij dit uit noodzaak: alleen met een doopcertificaat van de priester konden ze aantonen dat hun kind officieel geregistreerd was. Wie zo’n certificaat niet kon tonen wanneer de overheid erom vroeg, liep het risico dat zijn kind werd afgenomen en door de staat werd geconfisqueerd om een leven lang arbeid te verrichten.[5]
‘Abd ar-Rahman Efendi beschrijft ook hoe de Kerk zich bemoeide met het doodverklaren en begraven van moslims, waardoor islamitische rituelen daarbij niet konden worden uitgevoerd. Vooral in Salvador viel het hem op hoeveel contact er was tussen moslims en christenen, en hoe groot de invloed van de priesters was. Zij hielden toezicht op vrijwel alle aspecten van het dagelijks leven, zelfs de opvoeding. Daardoor slaagden de moslims er niet in een stevige identiteit bij hun kinderen te ontwikkelen, waardoor zij zich niet op een bewuste manier tot de samenleving konden verhouden.
Al-Baghdadi schreef hierover: ‘Aangezien het kind, behalve zijn vader, niemand anders in de samenleving zag die zich tegen de meerderheid verzette, loochende het vanzelf zijn vader en volgde het de massa. Daarom adviseerde ik de welgestelde en invloedrijke moslims om te voorkomen dat hun kinderen zich onder de christenen mengden, totdat zij oud genoeg waren om goed en kwaad van elkaar te kunnen onderscheiden.’[6]
Gedreven, maar vermoeid
Drie jaar lang onafgebroken lesgeven aan een grote gemeenschap, om vervolgens telkens opnieuw te ontdekken dat elke nieuwe plek nog grotere uitdagingen kende, eiste zijn tol. ‘Abd ar-Rahman Efendi had het zwaar bij het zien van wat de moslims daar werd aangedaan, én bij wat zij zichzelf aandeden door steeds verder van hun religie af te dwalen.
Soms ging het er zelfs hevig aan toe. Al-Baghdadi beschreef situaties waarin, ‘zodra bleek dat iemand moslim was, die persoon óf onmiddellijk werd gedood, óf verbannen, óf tot levenslange gevangenschap werd veroordeeld. Elke keer dat ik dit meemaakte, verging ik van pijn,’ aldus de imam.
Toch bleef hij gedreven. Telkens wanneer hij hoorde over een nieuwe gemeenschap die mogelijk openstond voor de islam, wilde hij erheen. Zelfs toen hij hoorde over de inheemse bevolking in de oerwouden – die hij opvallend gedetailleerd beschrijft – voelde hij de drang om het woud in te trekken om hen kennis te laten maken met de islam en hen te weerhouden van animisme en tovenarij, waar ze om bekendstonden. ‘Ik wilde naar hen toe gaan om hen religieuze raad te geven,’ schreef hij, ‘maar de moslims hielden mij daarvan tegen, met als reden dat het te riskant zou zijn.’
Uiteindelijk kwam er voor hem een einde aan de reis. Hij besloot dat hij niet langer kon blijven. Sheikh ‘Abd ar-Rahman al-Baghdadi schrijft: ‘Tijdens de paar jaar die ik in Brazilië verbleef, raakte ik uitgeput en diep ontmoedigd door de treurige toestand van de moslims die ik hierboven heb beschreven. Toen daar ook nog het verlangen naar mijn vrienden bij kwam, zag ik mij genoodzaakt terug te keren. Nadat ik toestemming had gekregen van de moslims, vertrok ik op weg naar deze streken.’
Reflectie
Het verhaal van ‘Abd ar-Rahman al-Baghdadi is er een waar moslims in het Westen veel van kunnen leren. Zijn vastberadenheid om de islam te onderwijzen aan wie daar behoefte aan had, is op zichzelf al een nobel streven. Ook de historische situaties die hij beschrijft geven een scherp beeld van de omstandigheden waarin moslims toen leefden. Die inzichten kunnen richting geven aan onze eigen strategie als Europese moslimgemeenschap, en aan de persoonlijke rol die jij of ik daarin zouden kunnen spelen. Hoewel ik aanvankelijk een lijst had met zo’n twaalf lessen en inzichten, vat ik die hier samen in drie reflectiepunten die ik in dit artikel wil delen.
1. Moslims smachten naar leiding
‘Abd ar-Rahman al-Baghdadi gaf de Braziliaanse moslims nieuwe hoop. De snelheid waarmee zij hem omarmden en bij zijn commandant aandrongen om hem daar te laten blijven, evenals de toeloop van moslims uit verschillende regio’s die van hem wilden leren, was veelzeggend. Zulke anekdotes staan niet op zichzelf. In verschillende periodes en regio’s waar islamitische gemeenschappen onderdrukt waren, zien we hetzelfde patroon terug. Ook vandaag is dat zichtbaar. De manier waarop Braziliaanse moslims zich verzamelden rond allerlei kwakzalvers, doet denken aan het hedendaagse fenomeen van dwaze onwetenden die online duizenden, oprecht naar kennis en leiding smachtende mensen, schaamteloos weten te influencen.
Dat onderstreept hoe belangrijk het werk is van mensen met islamitische kennis, alsmede van degenen die het onderwijs en de verspreiding daarvan mogelijk maken. Dit werk verdient meer aandacht en sterkere ondersteuning van iedereen binnen de gemeenschap die daartoe in staat is. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid om aan die behoefte te voldoen.
2. Eén man kan wel degelijk een groot verschil maken
‘Abd ar-Rahman al-Baghdadi liet zien dat één man een enorme impact kan hebben op hele moslimgemeenschappen. In zijn geval ging het om iemand die, zelfs als hij een gemiddelde imam was geweest, nog altijd ver vooruitliep op de kennisbehoefte van de moslims in Brazilië. Met zijn inzet en zijn (in die context unieke) expertise wist hij de islambeleving van honderden, misschien wel duizenden, moslims nieuw leven in te blazen en hun situatie concreet te verbeteren. Zijn memoires geven daar meerdere aanwijzingen voor. Ook de in andere bronnen vermelde toename van de Koranverkoop in Rio (drie jaar na zijn aankomst) en de observatie dat Brazilianen de Koran zelf lazen terwijl dat eerder nauwelijks gebeurde, wijzen daarop.
Ook wij kunnen, door te kijken naar welke kennis of vaardigheden we hebben (of willen ontwikkelen omwille van de islam) onze gemeenschap dienen met wat wij te bieden hebben. Wie zijn expertise inzet in dienst van de islam, kan zelfs als individu een groot verschil maken. Eén man of vrouw kan het verschil maken, al is hetgeen waar hij of zij zich teven verzet nog zo groot, dus jij ook.
3. De islam is een maatschappelijk project, niet iets voor een eenling
Toch betekent al het voorgaande niet dat er als eenling gehandeld moet worden. Het opbouwen van een sterke islamitische gemeenschap is immers nooit het verhaal van één hoofdrolspeler. Het verhaal van ‘Abd ar-Rahman Efendi laat maar al te goed zien dat individuele inspanningen zonder bredere samenwerkingen geen blijvend effect hebben.
Een gemeenschap kan niet steunen op één persoon, hoe groot diens inzet ook is. De islamitische gemeenschap kan alleen groeien wanneer er op meerdere fronten tegelijk wordt gebouwd. Kennis en onderwijs vormen de kern, maar zij zijn niet genoeg om de islam werkelijk te laten leven in de samenleving. Zodra mensen de islam willen praktiseren, ontstaan er namelijk nieuwe behoeften die ook moeten worden vervuld.
Wie halal wil eten, moet toegang hebben tot betrouwbare halalvoorzieningen. Wie ribā (o.a. rente) wil vermijden, heeft eerlijke en islamitisch verantwoorde financiële alternatieven nodig. Wie zijn kinderen islamitisch wil opvoeden, heeft scholen, docenten en leerplannen nodig die dat mogelijk maken. Wie in een gemeenschap wil leven die de waarden van de islam uitdraagt, heeft organisaties, netwerken en economische structuren nodig die deze waarden in de praktijk brengen.
Zolang jij als moslim de islam in leven houdt, blijft de islam leven. Die verantwoordelijkheid rust niet alleen op imams of geleerden, maar op iedereen die bijdraagt aan het bouwen van een gemeenschap die functioneert in al haar dimensies: religieus, sociaal, economisch en cultureel.
De islam is geen eindstadium maar een continu proces. Iedere generatie moet het geloof opnieuw vormgeven, verdiepen en versterken – niet alleen in woorden, maar in daden en structuren die het dagelijks leven dragen. Alleen zo voorkomen we dat een actieve moslimgemeenschap in een Westers land bezwijkt onder de eeuwenoude neiging om deze te onderdrukken. Alleen zo kunnen we de islam laten bloeien in het Westen, en wellicht ooit ook weer in Brazilië.
[1] Kerstenen: iemand christelijk maken, eventueel onder dwang en met geweld.
[2] ‘Livre trouvé dans la poche d’un noir africain mort lors de l’insurrection qui éclata dans la nuit du 25 janvier 1835 à Bahia,’ (vert.: Boek gevonden in de zak van een Afrikaanse zwarte man die stierf tijdens de opstand die in de nacht van 25 januari 1835 in Bahia uitbrak.) manuscrit arabe, début du XIXᵉ siècle, Ms 556, Bibliothèque municipale du Havre. Consulté via Bibliothèque nationale de France, mise en ligne le 28 février 2021. Te raadplegen via: « Livre trouvé dans la poche d’un noir africain mort lors de l’insurrection qui éclata dans la nuit du 25 janvier 1835 à Bahia » | Gallica
[3] Paulo Daniel Farah, “Um relato do século XIX acerca dos muçulmanos no Brasil: Descrição, práticas e impressões,” Lusotopie XIV, no. 1 (2007), 124-125.
[4] Bağdatlı Abdurrahman Efendi, ‘Brezilya’da İlk Müslümanlar (Brezilya Seyahatnâmesi)’ Vert. Antepli Mehmed Şerif (İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2017 – 3e druk), p. 49.
[5] Bağdatlı Abdurrahman Efendi, Brezilya’da İlk Müslümanlar, p.35.
[6] Idem, 46-47.
[7] Moritz Rugendas, Malerische Reise in Brasilien (Stuttgart: Daco Verlag Bläse, 1986), facsimile van de editie Parijs: Engelmann & Cie, 1835, p. 279 – Abteilung 4, PL. 20: Beerdigung eines Negres in Bahia. Interesse in het hele boek met prenten uit die tijd? Te raadplegen via: https://www2.senado.leg.br/bdsf/handle/id/227417.
[8] Jean-Baptiste Debret (ontwerp) en Thierry Frères (lithografie), Execução de um castigo – Escravos punidos (Executie van een straf – Gestrafte slaven), lithografie, 1835, Museu Imperial de Petrópolis, Brazilië. Via: Google Arts & Culture.