Migrantenreligie of autochtone gelovigen?
William Quilliam en de eerste moslimgemeenschap in Noordwest-Europa

Door: Achraf Ait Daoua

Aan het einde van de negentiende-eeuw ontstond in Liverpool de eerste echte islamitische gemeenschap van Noordwest-Europa. Maar dat ging toch net iets anders dan velen zouden denken. Deze gemeenschap kende namelijk weinig tot geen niet-Westerse migranten. In een relatief korte periode bekeerden honderden Britten zich tot de islam. Veel mensen uit de arme arbeidersklasse, maar zeker ook mensen uit hogere lagen van de bevolking voelden zich aangetrokken door de oproep van William Henry Quilliam, de stichter van de gemeenschap. Quilliam, die na zijn bekering de naam Abdullah aannam, geldt ook vandaag nog als een boegbeeld van de islam in Europa. Zijn eigenaardige levensloop geeft een goed beeld van de tijd waarin hij leefde en vormt een inspiratiebron voor velen. In dit artikel volgt een korte profielschets van de man achter (Noordwest-)Europa’s eerste moslimgemeenschap.

William Henry Quilliam werd in 1856 geboren in Liverpool als zoon van Robert Quilliam, predikant en eigenaar van een horlogefabriek. Quilliam kwam uit een rijk en christelijk gezin waardoor hij in zijn jeugdjaren een religieuze opvoeding genoot en de mogelijkheid had om te studeren. Een uitzondering gezien de meeste inwoners van Liverpool behoorden tot de arbeidersklasse en gewend waren al op jonge leeftijd te werken. Hij studeerde aan de Liverpool Institute en werd vanaf 1878 strafrechtadvocaat. Door zijn juridische prestaties in een aantal grote moordzaken kreeg hij snel naamsbekendheid, ook onder journalisten. Tot zijn dertigste leefde William Quilliam een gewoon leven zoals werd verwacht van iemand uit de upper middle class. Maar toen zijn gezondheid achteruit ging kreeg zijn verhaal een ingrijpende wending.

Toen William Quilliam ziek werd adviseerde zijn arts hem te herstellen in Gibraltar, het overzeese Britse grondgebied tegenover Marokko. Na een periode in Gibraltar te hebben verbleven nam Quilliam de boot naar Tanger om het Marokkaanse landschap te verkennen. Tijdens de bootreis raakte hij diep onder de indruk van de toewijding van de biddende moslims. Hij zegt hierover zelf: ‘While I was on the ferry, I saw some Moroccan Hajjis scooping up water from the sea and using it carefully and scrupulously to wash themselves. The ship set sail and as soon as it left the port, these Hajjis stood neatly together in a line and started to do the prayer, in full submission and tranquillity they were not at all troubled by the force of the strong wind, or by the swaying of the ship. I was deeply touched by the look on their faces and their expressions, which displayed complete trust and sincerity. I was intrigued and became very interested to acquire knowledge and learn about their religion and those who believe in it’.[1] Eenmaal in Marokko las hij een Engelse vertaling van de Koran, ‘The Book of Heroes’ van Thomas Carlyle en andere boeken over de islam.[2] Tijdens een speech in Cairo vertelde Quilliam: ‘By the time I left Tangier, I had submitted to Islam and surrendered to Allah – and I testified that it is the true deen’.[3]

William Abdullah Quilliam. Bron: Abdullah Quilliam Society

In 1887 werd Quilliam moslim en veranderde hij zijn voornaam naar Abdullah. Tijdens zijn terugreis naar Engeland besloot hij zich te focussen op het uitnodigen naar de islam. Hij zei hierover ‘… when inviting people to accept Islam and to convince them of the truth of the deen. I was aware that the English people were already filled with a hostility towards Islam which had been fed to them by European anti-Islam ideologists. This was a strong barrier in my way, which prevented me from openly exchanging my ideas and views with English people. If you talk to English people about Islam, they think you are talking to them about some heathen religion.[4] Bij terugkomst maakte Quilliam een pamflet genaamd ‘Faith of Islam’ waarin hij de fundamenten van de islam uitlegde. In het pamflet omschrijft hij het monotheïsme vanuit islamitisch perspectief en beargumenteert hij de rationaliteit ervan. Hij gaat in op de Uniciteit van God, op de profeten die door Hem zijn gezonden én problematiseert kerkelijke dogma’s en het fundament van het christendom, de drie-eenheid.

The word “Trinity” is not a scriptural term, and is nowhere to be found in the Christian scriptures; it was introduced into the Church in the second century, to express the belief in the union of the three persons in the Godhead.[5]

In 1888 werd in Liverpool de eerste moskee geopend, de Liverpool Muslim Institute. Het pand aan de 8 Brougham Terrace diende niet slechts als gebedshuis maar ook als centrale ontmoetingsplek en hoofdkwartier van de nieuwe moslimgemeenschap. Zo werd er vanuit het instituut in 1890 een grote publieke manifestatie georganiseerd tegen een beledigend toneelstuk over de profeet Mohammed () door Hall Caine.[6] Ook werd het gebruikt als liefdadigheidsinstelling voor zowel moslims als niet-moslims. Ieder jaar werden er op kerstochtend tussen de 200 en 400 behoeftige mensen gevoed. Middels een donatie van de Afghaanse prins Nasrullah Khan konden ook twee naastgelegen panden (nr. 11 en 12) worden gekocht en zo de activiteiten worden uitgebreid.[7] Er werd een internaat en weeshuis (de Medina House) opgericht. In het weeshuis werden ook niet-moslimkinderen opgevangen waarvan de ouders niet in staat waren of weigerde om voor hun kinderen te zorgen.

Abdullah Quilliam als imam bij een islamitische huwelijksceremonie. Foto gepubliceerd een Amerikaanse krant uit 1903. Bron: Abdullah Quilliam Society.

Quilliam publiceerde het wekelijkse nieuwsblad The Crescent’ en het maandelijkse tijdschrift ‘Islamic World’, waarin werd geschreven over de moslimgemeenschap in Engeland. Het maandelijkse tijdschrift werd wereldwijd gepubliceerd waardoor Abdullaah Quilliam bekend werd in de islamitische wereld. Verschillende islamitische leiders waren onder de indruk van het activisme van Quilliam. Hij verkreeg verschillende eretitels in de zoals die van ‘aalim (islamgeleerde) van de Marokkaanse sultan Hassan I.[8] In 1893 werd Quilliam zelfs tot ‘sheikh al islam van de Britse eilanden’ benoemd door de toenmalige kalief Abdulhamid II, wat hem de juridische bevoegdheid gaf om fatwa’s uit te vaardigen.[9] En daarin was hij alles behalve terughoudend. Zijn fatwa waarin hij de Engelse moslims ontmoedigde om te vechten tegen hun medemoslims in Sudan bracht een hoop commotie met zich mee.[10] Hij werd al snel beschuldigd van landverraad. Door de moeilijke politieke situatie waarin hij terechtkwam in combinatie met de ernstige malaria die hij in 1906 opliep verruilde hij Liverpool in 1908 voor Constantinopel.

Het door Abdullah Quilliam uitgegeven blad The Crescent

Hoewel de cijfers uiteenlopen wordt geschat dat er in Groot-Brittannië zo’n zeshonderd mensen door Quilliam de islam hebben omarmd.[11] Tenminste 246 daarvan zijn te traceren door hun naamswijzigingen bij de burgerlijke stand.[12] Hoewel de bekeerlingen voornamelijk uit arbeidersgezinnen kwamen zaten er ook aardig wat prominente figuren tussen zoals de oud-burgemeester van Stalybridge en de christelijke predikant Michael Hall. Een van de meest prominente bekeerlingen waren Lord Stanley, de eerste moslim in het Hogere Huis en Rowland Allanson-Whinn ook wel bekend als Lord Headley, de tweede moslim die lid was van The House of Lords.[13] Lord Headley werd in 1914 de leider van de Muslim Society. Quilliam keerde later terug naar Engeland maar zou nooit meer in Liverpool komen. Na zijn terugkomst in Engeland verbleef hij afwisselend in Londen en op het eiland van Man. Hij overleed in 1932 en werd begraven op Brookwood Cemetery. Zijn dodengebed werd geleid door Lord Headley die zelf drie jaar later naast hem begraven zou worden.

Na het vertrek van Quilliam was de moslimgemeenschap niet in staat het instituut voort te zetten en werden de gebouwen uiteindelijk verkocht. Het missen van een charismatische, verbindende leider deed de gemeenschap langzaam ontbinden. De invloed van Abdullah Quilliam was cruciaal voor het vormen en voortbestaan van deze gemeenschap. Zonder Quilliam vervaagde uiteindelijk de eerste autochtone moslimgemeenschap in Liverpool. In 1996 werd het pand weer gekocht door de Abdullah Quilliam Society.

 

Over de schrijver
Achraf Ait Daoua (geb. 1992) studeert geschiedenis aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en Arabisch aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn interessegebieden zijn Noord-Afrikaanse, Berberse en vroegmoderne geschiedenis.

 


[1] “Cairo Speech – 1928.” Abdullah Quilliam. Accessed August 14, 2017. http://www.abdullahquilliam.org/cairo-speech-1928/.
[2] “Cairo Speech- 1928’’. Abdullah Quilliam.
[3] Ibidem.
[4] “Cairo Speech – 1928.” Abdullah Quilliam. Accessed August 14, 2017. http://www.abdullahquilliam.org/cairo-speech-1928/.
[5] “Cairo Speech – 1928.” Abdullah Quilliam.
[6] Gilham, Jamie, and Ron Greaves. Victorian Muslim: Abdullah Quilliam and Islam in the West. (London: Hurst & Company, 2017), 98.
[7] Gilham, Jamie. Loyal Enemies British Converts to Islam 1850-1950. (Oxford: Oxford University Press, 2014), 66.
[8] “Abdullah Quilliam Timeline.” Abdullah Quilliam. Geraadpleegd op August 14, 2017: http://www.abdullahquilliam.org/abdullah-quilliam-timeline/.
[9] Gilham, Jamie, and Ron Greaves. Victorian Muslim: Abdullah Quilliam and Islam in the West. (London: Hurst & Company, 2017), 97.
[10] Ibidem, 15-23.
[11] Gilham, Jamie. (2015). ‘Upholding the Banner of Islam’: British Converts to Islam and the Liverpool Muslim Institute, c.1887–1908. Immigrants & Minorities, 33.
[12] Ibidem.
[13] Gilham, Jamie. Loyal Enemies British Converts to Islam 1850-1950. (Oxford: Oxford University Press, 2014), 132.

Comments

  1. ”En daarin was hij alles behalve terughoudend. Zijn fatwa waarin hij de Engelse moslims ontmoedigde om te vechten tegen hun medemoslims in Sudan bracht een hoop commotie met zich mee.”

    Subhana Mubadilil Ahwal

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *